Film* Muzyka* Film* Muzyka* Film* Muzyka* Film* Muzyka*

30. ROCZNICA ŚMIERCI STEVE'A BIKO

Krzyk wolności

Jeszcze kilkanaście lat temu na świecie istniało państwo w którym segregacja rasowa była konstytucyjnym prawem, a rasizm nie miał pejoratywnego znaczenia.
Ten kraj to oczywiście Republika Południowej Afryki. Mimo międzynarodowych sankcji ekonomicznych i politycznych reżim zdołał przetrwać do roku 1994, kiedy to odbyły się pierwsze wolne wybory, w których uczestniczyła czarnoskóra większość społeczeństwa. 
Największą ikoną demokratycznych zmian w RPA jest oczywiście Nelson Mandela. Pomimo, iż spędził on w wiezieniu aż 27 lat, udało mu się przeżyć. Jednak setki południowoafrykańskich aktywistów zostało zamordowanych przez policję. Jednym z nich był Steven Biko.
Biko był przywódcą organizacji Black Consciousness (Czarna świadomość). Starał się tchnąć ducha w czarnoskórą większość społeczeństwa. Udowodnić im, iż nie są żadną ‘podrasą’ Przede wszystkim chciał zaszczepić im pewność siebie, to iż mogą być dumni ze swojego języka, kultury, ze swoich bohaterów.
Biko odegrał znaczącą rolę w organizacji protestów młodzieży szkolnej w Soweto sprzeciwiającej się przymusowej nauce języka afrikaans  (język białych Afrykanerów). Demonstracja zakończyła się rzezią bezbronnych protestujących, kiedy to policja otworzyła ogień. Około 500 osób zostało zabitych, a wiele tysięcy rannych.
 Apartheid oprócz segregacji rasowej narzucił także wielkie utrudnienia w codziennym życiu czarnoskórych obywateli, którzy musieli starać się o pozwolenie na pracę, nie mogli należeć do związków zawodowych, a znakomita większość z nich była skazana na mieszkanie w slumsach od urodzenia aż do śmierci. Polityczna aktywność Stevena Biko nie spodobała się oczywiście południowoafrykańskim władzom.
Tortury
W 1973 roku Biko dostał zakaz jakichkolwiek przemówień publicznych. Mimo tego kontynuował działalność z narażeniem życia. 18 sierpnia 1977 roku został zatrzymany na podstawie ustawy o terroryzmie. Przewieziono go do więzienia w Port Elizabeth, gdzie był bity, głodzony i torturowany (m.in. przywiązywano go na cały dzień do kraty okiennej).
 Zmarł z wycieńczenia 12 września. Policja jako przyczynę śmierci podała strajk głodowy więźnia. Jego śmierć odbiła się szerokim echem na całym świecie. Rozgłos ten zawdzięcza się przede wszystkim białoskóremu przyjacielowi Biko, dziennikarzowi gazety Daily Dispatch, Donaldowi Woodsowi. Natychmiast po śmierci Biko Woods zaczął nagłaśniać brutalne morderstwo, pisał artykuły, starał się dochodzić sprawiedliwości.
Rząd, działalność tą potraktował jako zdradę. Donald Woods, podobnie jak wcześniej Biko, dostał zakaz publikacji i jakichkolwiek wystąpień. Aby uciszyć go jeszcze bardziej zabroniono opuszczać mu RPA. Dostawał dziesiątki pogróżek, a na ścianie jego domu wymalowano napis: Komunistyczna Kwatera. Dzięki pomocy wielu ludzi udało mu się uciec wraz z rodzina do Lesotho, a stamtąd przez Botswanę do Londynu. Uzyskał tam azyl polityczny. W 1994 roku wrócił do wolnej już Republiki Południowej Afryki.
Książka Woodsa o losie Biko ‘Asking for Trouble’ zainspirowała angielskiego reżysera Richarda Attenborough (nagrodzonego wcześniej za film ‘Gandhi’) do nakręcenia filmu. W 1987  powstał obraz ‘Cry Freedom’ (Krzyk wolności). W rolę Biko i Woodsa wcielił się nieznani wtedy aż tak bardzo Denzel Washington i Kevin Kline. Attenborough przedstawił fakty z dokumentalną dokładnością. Nie chciał on  pokazywać drastycznych scen (np. torturowania Biko), skupił natomiast uwagę widza na działalności Biko: na jego przemówieniach, na jego rozmowach z Woodsem, wreszcie na jego ‘filozofii’ wspólnej egzystencji białej i czarnej ludności.
Rasistowski rząd
Rasistowski rząd RPA zarzucał Biko, iż jest przedstawicielem tzw. Black Nazis, terrorystycznej grupy, która chce stworzyć państwo jedynie dla Afrykańczykow. ‘Krzyk wolności’ zaprzecza tym absurdalnym oskarżeniom.
Biko chciał społeczeństwa, w którym jest miejsce na każdą kulturę, gdzie nie ma lepszych i gorszych obywateli. Gdzie władze nie decydują, czy można poślubić przedstawiciela innej „rasy”. Biko chciał kulturowego pluralizmu. Za to właśnie oddał życie. Film krzyk wolności pomijając główny watek  Biko i Woodsa, ukazuje realia życia w rasistowskim państwie. Nie trudno tu o porównania z nazistowskimi Niemcami. Hitlerowcom udało się zaprowadzić rasistowski porządek przez 12 lat, w RPA apartheid trwał ponad 40 lat. Warto o tym pamiętać.
Peter Gabriel
W 1980 roku Peter Gabriel napisał utwór ‘Biko’ inspirowany wydarzeniami z 1977 roku. Stal się on międzynarodowym przebojem, który pozwolił podobnie jak „Krzyk wolności” Attenborough zwrócić uwagę opinii publicznej na problem apartheidu:

Możesz zdmuchnąć świece,
ale nie uda Ci zgasić ognia.
Kiedy tylko płomień zaświeci,
wiatr wzbije go tylko wyżej    
Oh Biko, Biko, Biko         
Yihla Moja, Yihla Moja*         
 Ten Człowiek nie żyje.

*Yihla Moja - w języku xhosa ‘duchu przyjdź’

- ‘Cry Freedom’, reżyseria Richard Attenborough, scenariusz John Briley, Donald Woods. Rok produkcji: 1987. W RPA film niepokazywany, aż do 1991.

- ‘Biko’ z albumu ‘Peter Gabriel III’, 1980 rok

Maciej Bancarzewski