Permanentna Rewolucja Trockiego

Od carskiej Rosji do Iraku

Teoria permanentnej rewolucji była niewątpliwie jednym z najbardziej oryginalnych i znaczących uzupełnień marksizmu, jakie pojawiło się w XX wieku. Niestety, pierwszą przeszkodę dla zrozumienia tej teorii stanowi jej nazwa. Naturalnie słysząc termin „permanentna rewolucja” po raz pierwszy, zakłada się, że musi on oznaczać pojęcie niekończącej się rewolucji, co może się wydawać fascynujące dla niektórych osób, które nie wiedzą, na czym tak naprawdę polegają rewolucje.
Lecz właściwie byłoby to zarówno niemożliwe jak i sprzeczne z marksizmem, którego podstawowym celem jest zniesienie przemocy i pozbycie się konfliktów w sprawach ludzkich. W rzeczywistości „permanentna rewolucja”, podobnie jak inne terminy w historii marksizmu, takie jak bolszewizm i mienszewizm, jest po prostu nazwą, która przylgnęła - i nawet nazwa może nie być jasna, dopóki podstawowe pojęcia teorii nie zostaną wyjaśnione i osadzone w kontekście historycznym.

Carska Rosja
Pierwotny kontekst teorii stanowiła carska Rosja z początku XX wieku. Plechanow i mienszewicy uważali, że zadaniem marksistów jest popieranie demokracji kapitalistycznej, która powstałaby w drodze rewolucji i obrona interesów klasy pracowniczej w tej demokracji. Walka o socjalizm przyszłaby później. Lenin i bolszewicy przyjęli, że wynikiem rewolucji byłoby powstanie demokracji kapitalistycznej, a nie socjalizmu, lecz twierdzili, iż rosyjska burżuazja jest zbyt konserwatywna i bojaźliwa, żeby poprowadzić własną rewolucję. Klasa pracownicza wspólnie z chłopstwem musiałaby poprowadzić demokratyczną rewolucję. Trocki zgodził się z Leninem w tym, że to klasa pracownicza a nie burżuazja poprowadzi rewolucję, ale twierdził, że jednocześnie będzie musiała przejąć władzę i rozpocząć transformację systemu w socjalizm.
Innymi słowy rewolucja rosyjska nie zakończyłaby się na ustanowieniu burżuazyjnej demokracji, lecz przerodziłaby się w rewolucję socjalistyczną. (Nazwa jego teorii pochodziła od hasła „permanentna rewolucja” użytego przez Marksa w artykule z 1850 r., w którym podobnie odniósł się do Niemiec). Teoria Trockiego okazała się słuszna w 1917 r.
 W 1928 r. w swojej polemicznej pracy wymierzonej przeciwko stalinizmowi pt. „Permanentna Rewolucja” Trocki opracował teorię odnoszącą się do wszystkich krajów kolonizowanych i słabo rozwiniętych.

Globalny wymiar
Twierdząc, że klasa pracownicza, nawet jeśli stanowi mniejszość, może i powinna przejąć władzę razem z chłopstwem jako pierwszy krok w procesie o charakterze międzynarodowym Trocki nadał programowi rewolucji socjalistycznej wymiar prawdziwie globalny.
To uogólnienie permanentnej rewolucji stanowiło zarówno ogromny przełom, jak również źródło rozmaitych problemów. Generalizacja była ogromnym przełomem, gdyż rezygnując z charakterystycznej dla reformizmu i stalinizmu teorii mechaniczynych etapów rozwoju, jak również odrzucając pogląd, że poszczególne kraje nie są jeszcze gotowe na socjalizm, sprawiła, że po raz pierwszy władza pracownicza i socjalizm przybrały postać całkowicie międzynarodowego programu. Była źródłem problemów, ponieważ podkreślając, że bez władzy pracowniczej nie może mieć miejsca żaden postęp, teoria ta miała tendencję do podporządkowywania jednego mechanicznego dogmatu drugiemu.

Walki antykolonialne
Te problemy ujawniły się po II wojnie światowej, gdy kilka imperialistycznych mocarstw, szczególnie Wielka Brytania, zarzuciło politykę prowadzenia bezpośrednich rządów kolonialnych. Ponadto wiele krajów kolonialnych uzyskało niepodległość bez pomocy rewolucji robotniczych. Spowodowało to, że niektórzy trockiści kurczowo trzymający się sformułowań Trockiego albo zaprzeczali możliwości zmian, które wyraźnie miały miejsce, na przykład gdy Gandhi i Nehru poprowadzili Indie do niepodległości w 1947 r., czy też gdy Mandela i AKN obalili apartheid i ustanowili demokrację w Południowej Afryce, lub też wymyślali rewolucje, które nigdy się nie wydarzyły, takie jak rzekome robotnicze rewolucje socjalistyczne w Chinach, Wietnamie i na Kubie (pracownicy nie dokonali rewolucji w tych krajach).
Tak więc na jakim etapie znajduje się permanentna rewolucja jeśli chodzi o walkę dzisiaj? Należy dokonać rozróżnienia pomiędzy permanentną rewolucją jako całościową i ogólną prognozą a permanentną rewolucją stanowiącą cel strategiczny. Jako całościowa prognoza (przedstawiona w opracowaniu z 1928 r.) wyraźnie nie da się podtrzymać, jednakże będąc teorią wyznaczającą ogólny kierunek strategiczny jest w wielu przypadkach bardzo przydatna – a nawet niezbędna.
Gdziekolwiek ma miejsce walka z imperializmem, uciskiem narodowym czy też rasowym lub dyktaturą, rewolucyjni socjaliści poddawani są silnemu naciskowi (ze strony liberałów, nacjonalistów, reformistów, stalinistów i innych grup) skłaniającemu ich do poświęcenia lub zrezygnowania z socjalistycznych idei i żądań, a nawet podstawowych interesów klasy pracowniczej, w imię jedności w walce o cel doraźny. Strategia permanentnej rewolucji odrzuca tego rodzaju naciski, nie z powodu przyjęcia sekciarskiego stanowiska lekceważenia walki z imperializmem i o demokrację, lecz stanowiska opowiadania się za klasą pracowniczą i przywództwem socjalistycznym w walce o narodową niepodległość i demokrację.
We wszystkich tego rodzaju walkach strategia permanentnej rewolucji będzie traktować tzw. „burżuazję narodową”, nawet w jej najbardziej „patriotycznych” środowiskach, w najlepszym wypadku jako niepewnego sojusznika i potencjalnego wroga. Dlatego strategia opiera się namowom do zrezygnowania przez socjalistów i klasę pracowniczą z politycznej i organizacyjnej niezależności.
Permanentna rewolucja zakłada, że socjaliści biorąc aktywny udział w ruchach narodowowyzwoleńczych i walczących o demokrację będą dążyli do przekształcenia tych ruchów w walkę o władzę dla pracowników i międzynarodowy socjalizm. Nie dlatego, że narodowa niepodległość lub demokracja nie są możliwe bez rewolucji socjalistycznej, lecz ponieważ prawdziwa natura światowego kapitalizmu i imperializmu osłabi, skorumpuje i podważy jakąkolwiek niepodległość czy też demokrację zdobytą na bazie kapitalizmu. Pojmowanie strategii permanentnej rewolucji w ten sposób, zresztą jak najbardziej aktualne, pasuje jak ulał do obecnej sytuacji na Bliskim Wschodzie.

Irak i Palestyna
Po pierwsze w Iraku ma miejsce walka z imperialistyczną okupacją. Obowiązkiem socjalistów jest udzielenie bezwarunkowego poparcia dla tej walki, bez względu na to czy prowadzona jest przez islamistów, nacjonalistów, komunistów czy też jakąkolwiek inną grupę. Jednak obowiązkiem socjalistów jest również forsowanie w tej walce socjalistycznego i pracowniczego przywództwa, właśnie dlatego, że taka polityka i takie przywództwo stanowią najlepsze zabezpieczenie przeciw sekciarskim podziałom, które są rozbudzane przez imperialistów i w efekcie osłabiają walkę z okupacją..
Po drugie ma miejsce palestyńska walka z syjonizmem. W tym przypadku również obowiązkiem socjalistów jest bezwarunkowe wspieranie tej walki. Jednakże, czy nie jest oczywiste, że bez względu na to jak heroiczny będzie opór Palestyńczyków, ekonomiczna i militarna potęga syjonizmu, finansowana i zbrojona przez imperializm USA, jest tak ogromna, że ten opór nie może zostać pokonany przez samych Palestyńczyków? Upadek syjonistycznego Izraela i prawdziwe wyzwolenie Palestyńczyków (oba zjawiska są nieodłączne) jest możliwe jedynie, gdy walka opierać się będzie na wspólnej mobilizacji mas na całym Bliskim Wschodzie.
Lecz oczywiście główną przeszkodę dla takiej mobilizacji stanowią skorumpowane, proimperialistyczne i głęboko burżuazyjne reżimy, które funkcjonują w całym regionie i które niezależnie od swojej nacjonalistycznej retoryki wielokrotnie zawodziły i zdradzały Palestyńczyków. Dlatego wyzwolenie Palestyńczyków wymaga dokonanie permanentnej rewolucji poprowadzonej przez pracowników na całym Bliskim Wschodzie.

Egipt
Po trzecie walka o demokrację ma obecnie miejsce w Egipcie  (i oczywiście także w innych miejscach). Prawa demokratyczne, wolne wybory, wolność słowa, wolność prasy i stowarzyszeń, położenie kresu torturom i arbitralnym zatrzymaniom są same w sobie słuszne i ważne, ale walka o demokrację nie stanowi odrębnej walki. Reżim Mubaraka może nadal prowadzić niedemokratyczne praktyki i utrzymywać się przy władzy, głównie dlatego, że wspierają go USA. Imperializm USA popiera Mubaraka, ponieważ otwiera Egipt na rynek światowy, a w szczególności amerykańskie firmy, a także z powodu jego roli w utrudnianiu arabskiej mobilizacji przeciwko Izraelowi i/lub USA.
W Egipcie istnieje potężna klasa pracownicza skupiona w Kairze, podobnie jak rosyjski proletariat był skoncentrowany wokół St. Petersburga i Moskwy. Ta klasa a)głęboko interesuje się uzyskaniem pełnej demokracji; b) posiada największą siłę do obalenia reżimu; c) ma możliwość i świadomość poprowadzenia antyimperialistycznej walki w regionie. Innymi słowy z innego punktu wyjścia ponownie dochodzimy do perspektywy permanentnej rewolucji, którą Trocki przedstawił ponad wiek temu.
Nie dotyczy ona tylko kwestii Bliskiego Wschodu. Gdyby pozwalało na to miejsce, podobnie odnieść można byłoby permanentną rewolucję do sytuacji w Ameryce Południowej, Południowej Afryce czy też Indonezji. Ponadto metodologiczne zasady podejmowania z międzynarodowego punktu widzenia analizy osobliwości narodowych i prawa nierównomiernego i kombinowanego rozwoju, które były bardzo ważne w teorii permanentnej rewolucji również obecnie mają kluczowe znaczenie dla analizy światowego kapitalizmu. W rzeczywistości opowiadanie się za słusznością permanentnej rewolucji współcześnie stanowi tylko jeden z wielu przykładów stanowiących o ciągłej aktualności marksizmu i całej tradycji marksistowskiej.  

John Molyneux
Tłumaczyła Katarzyna Puzon