Sztuka* Guernica Picassa* Sztuka*

Kiedy bomby zaczynają spadać
Osiemdziesiąt lat temu podczas wojny domowej w Hiszpanii faszystowskie siły zbombardowały Guernikę. Wydarzenie to zainspirowało Pabla Picasso do namalowania obrazu, który uwidocznia cały horror wojny.
Była czwarta po południu. Junkersy, Heinekelsy i wloskie Savoiasy nadleciały nad główną ulicę miasta Guerniki zrzucając odłamkowe i zapalające bomby. W ciągu trzech godzin z miasta zostały jedynie gruzy, które pogrzebały ponad 1600 mieszkańców. Był 26 kwietnia 1937 roku.
Pięć dni później, w Paryżu, Pablo Picasso zaczął szkicować postacie na obrazie, aby przyszłe pokolenia nie zapomniały  tej zbrodni. Zmasowane bombardowanie - straszny, celowy atak na ludność cywilną stał się normą nowoczesnej taktyki wojennej.
Stara stolica Kraju Baskow z prastarym drzewem, gdzie po raz pierwszy zbierały się zgromadzenia parlamentarne, oznacza drogę do Drezna, Hiroszimy i Faludży.
Za każdym razem kiedy jakieś pokolenie stawia czoło swej Guernice, własnemu doświadczeniu ‘nowoczesnej wojny’, nadzwyczajne dzieło Picassa jest malowane na nowo.
Oto jest paradoks ‘nowoczesności’. Jeśli bowiem  ‘nowoczesność’ i ‘cywilizacja’ mają oznaczać  postęp, pokój i ostateczne wyzwolenia całej ludzkości, jak słowa mogą być powiązane z celowymi aktami terroru i masowym mordem?
W 2007 roku pytanie to jest wciąż aktualne - w jaki sposób cywilizowane społeczeństwo może dopuszczać się podobnych barbarzyństw.
Kiedy w lipcu 1936 roku zaczęła się wojna domowa, Picasso był już znany. Choć Hiszpan z urodzenia, większość swojego dorosłego życia spędził w Paryżu. Po raz ostatni odwiedził Hiszpanię dwa lata wcześniej.
Jego nominacja na dyrektora madryckiego Muzeum Prado podczas rządów republikańskich była symboliczna. Był to także gest poparcia samego Picassa dla republiki uginającej się pod atakami faszystowskiej armii Franco.
W styczniu 1937 roku Picasso namalował serię historyjek obrazkowych pod tytułem: ‘Marzenia i kłamstwa Francisco Franco’ w tradycji najlepszej groteskowej, politycznej karykatury.
Jego dzieło nie było jednak naznaczone jakąś wyjątkową polityczną świadomością.  W rzeczywistości poprzednie kilka lat spędził na malowaniu Minotauromachii, w której pojawiły się jego ulubione tematy: dzieciństwo, niewinność, mit, symbolizm korridy oraz motywy związane z seksualnością.
Zagłada Guerniki dała Picasso temat na malowidło ścienne, które zamierzał stworzyć w pawilonie wystawowym republikańskiej Hiszpanii podczas Expo Paryż 1937. Było to zaledwie sto metrów od marmurowego orła w pawilonie nazistowskich Niemiec.
W obrazie nie ma jednak specyficznych odniesień do bombardowania, ani do samej wojny domowej w Hiszpanii czy do hiszpańskiej rewolucji, pod wpływem których przeżyć artysta malował.
Wszystkie postaci ‘Guerniki’ sa ponadczasowe. Jedynie żarówka umieszczona w centrum malowidła odnosi się do współczesnego świata.
Dające się rozpoznać we wczesnych szkicach zburzone budowle w tle, teraz mają nieregularne kształty i nieokreśloną formę.
Z postaci bije monumentalna siła - wydają się niemal klasyczne. Po lewej stronie  Madonna z Dzieciątkiem – to znana para: tutaj jednak twarze sa przerażone, kobieta krzyczy a dziecko ma najprawdopodobniej skręcony kark.
Nie ma tutaj obecności wyższych istot. Jedynie straszna natychmiastowość ataku. Po drugiej stronie płótna inna kobieta krzyczy, a pomiędzy nimi przebiegają twarze i ciała ludzkie.
Pod ich stopami leżą roztrzaskane szczątki zmarłego lub rannego żołnierza, który trzyma w ręku złamany miecz.
Cóż znaczy ów miecz wobec bomb, technologicznych ‘bóstw’ nowoczesnego świata?
Cały ból i cierpienie dzieła skierowane są na wykrzywionego konia, który znajduje się w centrum obrazu. Trudno sobie wyobrazić krzyk bardziej wstrząsający od tego, który słyszymy patrząc na otwarty pysk konia.
Jeśli krzyk ten skierowany jest w stronę byka, to wydaje się on być dziwnie obojętny, oziębły i odległy. Byki są obecne w całej twórczości Picassa, prawdopodobnie jako symbol Hiszpanii – chociaż w jego własnym rozumieniu reprezentują żądzę seksualną i męskość.
Brak reakcji byka jest pewnym rodzajem moralnej porażki, a tchórzliwa odmowa zobaczenia na własne oczy agonii wokół, w pewnym sensie taką samą śmiercią.
Obraz jest namalowany w czerni, bieli i wielu odcieniach szarości - ukazuje to drastyczny kontrast ze złożonym użyciem kolorów we wcześniejszych pracach Picasso. Zabieg ten miał na celu stworzenie dzieła bardziej uniwersalnego, trwałego. ‘Guernica’ nie jest ‘o wojnie w Hiszpanii’, ale o wojnie w ogóle.
To co daje sile i sprawia, iż każde nowe pokolenie odkrywa ‘Guernikę’, to fakt, iż uchwyca ona rozpacz i szok w momencie kiedy bomby zaczynają spadać wszędzie, a życie ludzkie jest w niebezpieczeństwie.

M. Gonzalez
Tłumaczył Maciej Bancarzewski