Rewolucyjny teatr *    Rewolucyjny teatr *

Bertolt Brecht: Ten koleś Marks, był pierwszym, który naprawdę zrozumiał moje sztuki

Bertolt Brecht był jednym z najbardziej wpływowych dramaturgów ostatniego stulecia. Jego życie i sztuka są czczone na całym świecie poprzez ciągłe wystawianie jego dramatów.

Brecht był również komunistą. Postawa ta prowadziła wielokrotnie do pomniejszania jego dorobku przez świat sztuki głównego nurtu, który twierdzi, iż sztuki Brechta to bezwartościowa stalinowska propaganda lub też są one warte uwagi tylko, kiedy pominie się w nich aspekty polityczne.

Jednakże odpolitycznianie Brechta to niezwykle trudne zadanie. W końcu mówimy o człowieku, który napisał sztuki o takich tytułach jak Siedem Grzechów Głównych Drobnomieszczaństwa czy Dni Komuny i wierszy jak Pieśń o Wrogu Klasowym.

Równie trudno utrzymać pogląd, iż Brecht był zaangażowanym stalinistą, pomimo jego długich związków z Komunistyczną Partia Niemiec (KPD).

Brecht był jednym z najbardziej uzdolnionych dzieci rewolucji, które targały Niemcami w pierwszej połowie XX wieku. W szkolnym eseju, w 1915 roku, w samym środku I wojny światowej, wyrażał wątpliwość czy śmierć za ojczyznę może być kiedykolwiek honorowa. Jego odczucia wzmocniły się, kiedy to musiał służyć w armii jako sanitariusz podczas ostatnich miesięcy wojny w 1918 roku.

W tym samym czasie Brecht zaczął pisać sztuki. Tytułem roboczym jednej z jego pierwszych sztuk był Spartakus, zainspirowany organizacją niemieckich rewolucjonistów Róży Luksemburg i Karla Liebknechta. Później sztuka tak wydana została jako Bębny w nocy.

Brecht zdecydowanie był radykałem. Jego wczesne sztuki traktowały o zepsuciu i upadku społeczeństwa burżuazyjnego, którego jako młody pełen sukcesu artysta czuł się również częścią. W tym czasie jednak Brecht był bardziej przedstawicielem bohemy niż marksistą. To polaryzacja międzywojennej Republiki Weimarskiej i rozwój faszyzmu sprawiły, iż Brecht zainteresował się bardziej polityką.

Zmiana nastąpiła pod koniec lat 20-tych wraz z Świętą Joanną szlachtuzów, alegorii funkcjonowania giełdy. Aby lepiej zrozumieć wzloty i upadki gospodarki, Brecht zaczął czytać Karola Marksa, jak sam stwierdził: „ten koleś Marks, był pierwszym, który zrozumiał moje sztuki”.

Jego przyjaciele Karl Korsch i Walter Benjamin uczyli go marksizmu, obaj oryginalni myśliciele i zagorzali antystalinowcy. To dzięki nim pozyskał miłość dla dialektyki, pewność, iż klasa pracownicza ma zdolność do wyzwolenia samej siebie, a także nieufność do liderów partyjnych. W latach trzydziestych czytał i zmagał się nawet z ideami  Lwa Trockiego.

Jednak Brecht nie mógł znieść braku zdecydowania większości antystalinistów. Kiedyś przedstawił Korscha jako: „gościa w domu proletariatu, gotowym do wyjścia z walizką w każdej chwili”. Poprzez swoje życie Brecht dowiódł, jak ważne jest zajmowanie zdecydowanych stanowisk.

Niestety, antystalinowska lewica nie zapewniła mu możliwości wpływu na wydarzenia. W tym czasie największa trockistowska organizacja miała tylko 50 członków w całym Berlinie. Dlatego Brecht zbliżył się do KPD, masowej partii, która według niego i innych zagorzałych rewolucjonistów wydała się jedyną siłą mogącą przeciwstawić się Hitlerowi.

Skierowanie się Brechta w stronę marksizmu zmieniło także jego podejście do teatru. Zawsze odrzucał naturalistyczny styl w teatrze, chcący zaprezentować widowni iluzję idealnej rzeczywistości. Podczas wystawiania Bębnów w Nocy, zasugerował powieszenie transparentów z napisem: „Nie wpatrujcie się tak romantycznie”.

Paradoksalnie potrzeba nowej formy teatralnej była dla niego najbardziej oczywista po jego największym finansowym sukcesie. W 1929 roku Opera za trzy grosze uczyniła go gwiazdą światowego formatu. Musical ten przedstawiał żebranie jako zorganizowany biznes, z przestępcami współpracującymi z szefem policji.

Pomimo szokowania burżuazyjnej publiczności sztuka odniosła ogromny sukces. Teatromani pokochali śmiałe piosenki, podczas gdy ostra krytyka kapitalizmu nie spotkała się już z takim zainteresowaniem.

 W odpowiedzi na to Brecht rozwinął własną teorię „teatru epickiego”. Jego zadaniem było nie zabawianie, lub też przyciągnięcie publiczności w stronę akcji - takie podejście tworzyło z niej jedynie biernych odbiorców.

Chciał on przekształcić ich w świadomych i krytycznych obserwatorów tego, co dzieje się na scenie. Szukał sposobów wyciągnięcia widzów z „iluzjonizmu” i sprawić, aby zdawali sobie sprawę i myśleli, iż oglądają artystyczne przedstawienie.

Aby to osiągnąć zrezygnował z tradycyjnej pięcioaktowej struktury dramatu. Zainspirowany rewolucyjnym teatrem rosyjskim, szukał sposobów, aby zakłócić główną fabułę. Zabieg ten nazwał „efektem obcości”.

Na przykład używał komentarzy dotyczących akcji skierowanych bezpośrednio do widowni, a także piosenek i projekcji tekstu z dodatkowymi informacjami. By zmniejszyć naturalną ciekawość widzów, używał konferansjera, który streszczał sceny, która miała być przedstawiona.

To pozwoliło mu, ukazać, iż bieg wydarzeń - zarówno w dramacie jak i w życiu - nie jest tak po prostu dany. Jest ukuty sprzecznościami, dlatego wymaga dokonywania wyborów i aktywnej interwencji.

Polityczna strona jego sztuk stała się trudniejsza do zignorowania. Dobrym przykładem jest Matka, której akcja rozgrywa się w Rosji podczas rewolucji 1905 roku. Oparta na powieści Maksyma Gorkiego,  opisuje matkę chcącą, aby uwolniono jej syna -bolszewika z więzienia - czyniąc to, sama stopniowo przekonuje się do komunizmu.

Często Brecht wybierał historyczne inscenizacje jako środek tworzenia dystansu pomiędzy odbiorcą i sztuką. W Życiu Galileusza walka pomiędzy naukowcem a kościołem katolickim ukazana zostaje jako scena napiętej debaty w której indywidualne przekonania spotykają się z próbą kontroli naszych umysłów przez władców.

Akcja Matka Courage i jej dzieci, prawdopodobnie jednej z najbardziej antywojennych sztuk kiedykolwiek napisanych, rozgrywa się podczas wojny trzydziestoletniej w XVII wieku. Ukazana w niej matka próbuje dorobić się na wojnie, aby pomóc swojej rodzinie. W efekcie traci jednak wszystkie dzieci.

Żadna z powyższych sztuk nie daje czystych odpowiedzi na postawione w niej moralne pytania, żadna z nich nie jest propagandą. Pokazują one raczej, w jaki sposób możliwości jednostek ograniczone są poprzez warunki społeczne. Zmuszają widza do wykraczania poza granice „zdrowego rozsądku” moralnych osądów.

Ze swoimi sztukami i piosenkami Brecht znalazł się w centrum konfliktów, które wstrząsały Republiką Weimarską podczas jej ostatnich lat. Miesiąc po premierze Matki w 1932 roku, policja zakazała wystawiania sztuki, mogła być ona jedynie recytowana. Produkcja innej sztuki musiała zostać wstrzymana, gdyż aktorzy byli bici przez nazistów.

Kiedy naziści przejęli władzę, Brecht udał się na emigrację, a jego książki zostały spalone. Brecht został blisko niemieckiej granicy w Danii, a później w Finlandii, aby wspierać antyfaszystowską walką w Niemczech, aż do wybuchu wojny, kiedy to wyjechał do Stanów Zjednoczonych.

Brecht jest często krytykowany za powrót do Niemiec Wschodnich po wojnie i pracę pod skrzydłami stalinowskiego reżimu. W rzeczywistości wygnanie dało mu pierwszorzędne doświadczenie z rzekomą ”wolnością” Zachodu.

Znalazł się tam na czarnej liście – z 40 scenariuszy, które napisał, tylko jeden został zaakceptowany do sfilmowania, ale nawet ten został tak strasznie pocięty przez Hollywood, iż Brecht sam go wycofał. Zaraz po wojnie Brecht został postawiony przed Komisją do Badania Działalności Antyamerykańskiej. Wrócił do Europy zaraz po pierwszym dniu przesłuchań.

W 1949 roku Brecht otworzył swój własny teatr w Berlinie Wschodnim, Berliner Ensemble. Wkrótce jednak wdarł się w konflikt ze stalinowską kulturalną biurokracją. Zmuszono go to zmian w kilku sztukach, a nawet wstrzymano produkcję dwóch z nich.

Związek Brechta z NRD pozostał sprzeczny. Z jednej strony, twierdził, iż zły socjalizm jest lepszy niż żaden. Z drugiej zaś, poważnie wyrażał niechęć w stosunku do dyktatury. Kiedy  berlińskie powstanie robotnicze 17 czerwca 1953  zostało brutalnie stłumione, Brecht napisał list do Sekretarza Generalnego partii komunistycznej, w którym wzywał do dialogu. Jedynie ostatnie zdanie listu – popierające rząd - zostało opublikowane.

W życiu prywatnym Brecht był nawet bardziej szczery. W jego niepublikowanym wierszu Rozwiązanie pyta ironicznie: „Jeśli społeczeństwo nie spełnia oczekiwań rządu, rząd powinien rozwiązać społeczeństwo i wybrać sobie nowe”.

Rok przed zburzeniem muru wschodnioniemiecki rząd postawił pomnik Brechtowi przed Berliner Ensemble. Monument ten świetnie ilustruje, w jaki sposób władze NRD odczytywały Brechta. Jest tam cytat z Matki:

Wer noch lebt, sage nicht niemals!

Das Sichere ist nicht sicher

So, wie es ist, bleibt es nicht

Kto wciąż żyje, nie powinien mówić nigdy!

Pewne, wcale nie jest pewnym

Więc takie jakie jest, takie nie pozostanie

Dwóch ostatnich wierszy Brechta jednak brakuje:

Wenn die Herrschenden gesprochen haben

Werden die Beherrschten sprechen

Po tym jak przemówili panujący

Będą mówić poddani

W ostateczności konkluzja Brechta przeżyła władców NRD – i w taki właśnie sposób powinniśmy czytać Brechta dzisiaj.

Win Windisch i Pepijn Brandon

Tłumaczył Maciej Bancarzewski