Chris Harman 1942 - 2009
Chris Harman, wybitny marksista i działacz antykapitalistyczny, zmarł w dniu 7 listopada w stolicy Egiptu, Kairze, na zawał serca..
W dobie głębokiego kryzysu jego śmierć stanowi wielką stratę dla wszystkich przeciwników kapitalizmu. Harman był bez wątpienia jednym z najwybitniejszych współczesnych marksistów i czołowym intelektualistą międzynarodowej lewicy antykapitalistycznej.
Pełnił on funkcję redaktora naczelnego brytyjskiego kwartalnika International Socialist Journal, a wcześniej przez ponad 20 lat redaktora naczelnego tygodnika Socialist Worker.
Urodził się w Anglii w 1942 roku w rodzinie robotniczej. Od 1961 roku - jako młody uczeń i później student Uniwersytetu w Leeds - był członkiem Socialist Review Group, która niebawem przekształciła się w International Socialists (Międzynarodowych Socjalistów), a potem w SWP (Socjalistyczną Partię Robotniczą).
W latach 60-tych Harman był wśród najbardziej znanych działaczy Kampanii na rzecz Solidarności z Wietnamem (Vietnam Solidarity Campaign) i przemawiał na wielu okupacjach studenckich w owym czasie. Doktoryzował się w London School of Economics, gdy wybuchły wydarzenia wokół roku 1968. Pod wpływem znaczącego wzrostu ruchu antysystemowego Harman rozstał się ze światem akademickim i poświęcił się bez reszty budowie rewolucyjnej alternatywy.
Harman miał ogromny wkład w rozwój autentycznego marksizmu w drugiej połowie XX i na początku XXI wieku.
Rozwinął teorię państwowego kapitalizmu Tony'ego Cliffa - teorię, która jasno tłumaczyła, że ZSRR, PRL i im podobne państwa nie były państwami robotniczymi i nie miały nic wspólnego z socjalizmem. Teoria ta wyjaśnia, że kapitalistami mogą być nie tylko bogaci ludzie na czele rodzinnej firmy czy zarząd główny jakiejś korporacji, lecz także szefowie państwa.
Jak Harman podkreślił w swoim ostatnim artykule (w listopadowym Socialist Review br.) teoria ta nie dotyczy tylko krajów byłego bloku - na Zachodzie co najmniej jedna trzecia każdej gospodarki znajduje się w sektorze państwowym.
Już w połowie lat 70-tych wykazał on mechanizmy przyszłego kryzysu polskiej gospodarki, której recesja na koniec dekady przyczyniła się do powstania Solidarności. Dowodził, że polski kryzys jest kryzysem kapitalistycznym.
Harman napisał wiele artykułów i broszur, zawsze starając się przekazać swoje argumenty jak najbardziej zrozumiale.
Nie interesowało go imponowanie profesorom pretensjonalnym językiem, charakteryzującym się nadmiarem pustych frazesów i brakiem jasnych idei.
Mawiał, że trzeba tak pisać, by 18-latek zainteresowany działaniem w ruchu mógł rozumieć, o co chodzi.
Nawet gdy angażował się w bardziej złożone teoretyczne kwestie, takie jak np. spadkowa tendencja stopy zysku, ograniczał posługiwanie się skomplikowanymi wyjaśnieniami do niezbędnego minimum (jeden z jego ostatnich artykułów dotyczy właśnie tego tematu (www.isj.org.uk)).
Harman nie był wielkim mówcą, gdy chodzi o styl, ale jego
spotkania przyciągały setki ludzi siłą argumentacji.
Wśród jego zwolenników znajdowali się członkowie zespołu rockowego Rage Against the Machine – zapiski do albumu Evil Empire polecały książkę Harmana o roku 1968.
W latach 1988 i 1989 towarzyszyłem Harmanowi w podróżach do krajów Europy Środkowo - Wschodniej, by rozmawiać z lewicowymi opozycjonistami. Wizyty te stanowiły początki grup w Polsce (dzisiejszej Pracowniczej Demokracji) oraz w ówczesnej Czechosłowacji.
W kolejnych latach Harman dwukrotnie uczestniczył w Weekendach Antykapitalizmu Pracowniczej Demokracji, gdzie jego szeroka wiedza i jasna analiza były wielką inspiracją. Ostatni raz miało to miejsce w czasie warszawskiego „antyszczytu” przeciw Europejskiemu Forum Ekonomicznemu w 2004 r.
Harman zmarł kilka godzin po przemówieniu na spotkaniu w Egipcie - kluczowym kraju w świecie arabskim, w którym w ostatnim czasie powstał wielki, zdeterminowany ruch strajkowy. Także ostatnim dniu życia przyczynił się więc do wzmocnienia marksistowskiej alternatywy opartej o walkę pracowników.
Andrzej Żebrowski
Książki Harmana
Bureaucracy and Revolution in Eastern Europe (Biurokracja i rewolucja we Europie Wschodniej, wyd. 1974 r.) Harman analizuje powstanie i rozwój krajów bloku wschodniego po drugiej wojnie światowej. W późniejszych wydaniach książka ta nosiła tytuł Class Struggles in Eastern Europe (z dodaną świetną analizą okresu pierwszej Solidarności).
W tej książce Harman opisuje m.in. masowe ruchy oporu lat 1953, 1956, 1968, 1970 1980-81 w NRD, Czechosłowacji na Węgrzech i w Polsce, tłumacząc kolejne próby reform przeprowadzonych przez rządzącą biurokrację.
The Lost Revolution: Germany 1918 - 1923 (Stracona rewolucja: Niemcy 1918 – 1923, wyd.1982 r.). Książka ta dowodzi, że rewolucje pracownicze nie są ograniczone do zacofanych ekonomicznie krajów i że po pierwszej wojnie światowej miało miejsce rozszerzenie się rewolucji na Zachód. Harman pokazuje jak klęska niemieckiej rewolucji miała ogromny wpływ na bieg historii. Wskutek tej katastrofy rewolucja rosyjska została izolowana i potem całkowicie obalona przez Stalina. W samych Niemczech zdławienie rewolucji przez żołnierzy oddziałów kontrrewolucyjnych, nota bene używających symbolu swastyki, utorowało drogę nazizmowi.
Explaining the Crisis (Wyjaśnienie kryzysu, wyd. 1984 r.). Gruntowna analiza kryzysów w kapitalizmie. Harman pokazuje że kryzys wynika z "sukcesów" kapitalizmu nie z błędów lub złego zarządzania. Kapitalizm nie może uniknąć kryzysów - staną się coraz poważniejsze, tłumaczył. Z dzisiejszej perspektywy książka bardzo świeża.
The Fire Last Time: 1968 and After (Ostatni pożar: rok 1968 i jego następstwa, wyd. 1988 r.) - najlepsza analiza wielkich buntów roku 1968 i lat następujących. Harman tłumaczy, że alternatywa wobec kapitalizmu była realnym dążeniem milionów ludzi.
Economics of the Madhouse (Gospodarka domu wariatów, wyd. 1995 r.). Harman obala nonsensy głównego nurtu ekonomii przedstawiając zwięzłą marksistowską analizę zwariowanego systemu.
A People's History of the World (Historia świata zwykłych ludzi, wyd. 1999 r.) - Niesamowite dzieło. Harman z rozmachem opisuje rozwój ludzkości na każdym kontynencie od czasów prehistorycznych do końca XX wieku.
Revolution in the Twenty-first Century (Rewolucja w dwudziestym pierwszym wieku, wyd. 2007 r.). Harman pokazuje aktualność rewolucji w nowym stuleciu.
Zombie Capitalism (Kapitalizm Zombie, wyd. 2009 r.). Ostatnia i jedna z najlepszych książek Harmana. Rozpoczął jej pisanie przed wybuchem kryzysu we wrześniu 2008 r. musząc ja następnie aktualizować. Niezbędna pozycja, by zrozumieć prawa ruchu światowej gospodarki, przyczyny kryzysu i pseudonaukowość ekonomii. Książka będąca świadectwem wielkiego powrotu marksistowskiej krytyki ekonomii politycznej.
Harman był naprawdę wszechstronnym marksistą. W kwartalniku ISJ, który redagował, można znaleźć dziesiątki jego znakomitych artykułów na różne tematy, dotyczące np. filozofii czy powstania narodów. Część z tych artykułów wydano później jako broszury.
Jeden z najistotniejszych przykładów to The Prophet and the Proletariat (Prorok i proletariat, 1994 r.). Tekst ten miał przyczynić się do powstania nowej lewicy w świecie arabskim po klęsce lewicy poprzedniego pokolenia. Harman tłumaczy, że polityczny islam nie jest formą faszyzmu, lecz ideologią części klasy średniej upokorzonej przez zachodni imperializm, starającej się o poparcie biedoty. Argumentuje, że głównym wrogiem są rządzący - a sojusz z rządzącymi przeciw islamistom jest wykluczony.
Inny ważny tekst Harmana to Gramsci versus Reformism (Gramsci kontra reformizm, wyd. 1983) - broszura ta ratuje wielkiego włoskiego rewolucjonistę od tych, którzy starali się wulgaryzować jego twórczość w duchu dostosowania do systemu.
Pracownicza Demokracja tłumaczyła niektóre teksty Harmana na język polski. Można je znaleźć na naszej stronie.
Marksizm w działaniu - świetny i niezmiernie popularny wstęp do marksizmu.
W jaki sposób przegrano rewolucję – ta krótka broszura pokazuje oddolny i masowy charakter rewolucji październikowej oraz sposób, w jaki została ona zniszczona przez stalinowską biurokrację
Marksizm i historia: o bazie i nadbudowie - Harman pokazuje, że marksistowskie rozumienie historii nie musi być mechaniczne. Przeczytaj tu.
Niektóre teksty Harmana w jęz angielskim: